Inleiding voor De Balie: partnerkeuze in populaire cultuur

Anticiperen op amoureuze onvrede

Liefde bepaalt je maatschappelijke waarde. Vanaf dat we heel klein zijn krijgen we aangeleerd dat beantwoorde liefde het belangrijkste is in het leven. Die liefde hoort te komen in de vorm van monogame heteroseksualiteit. Het is het sprookje van de prinses die haar prins vindt – of liever gezegd: hij vindt haar. Dat is letterlijk een sprookje. Niemand is ooit slapend ontdekt door zijn soulmate, je moet er echt zelf op uit. Dat hele idee van wakker gekust worden is in tijden van MeToo trouwens onhoudbaar geworden. Wat denkt die prins wel niet!

De verhalen die mensen elkaar vertellen zitten bomvol seksuele en romantische scripts. Sprookjes waren vroeger trouwens veel schunniger. Er zijn versies waar Roodkapje naakt naast de wolf in bed kruipt. Om pedagogische redenen zijn sprookjes gekuist. Op het moment dat ze werden vastgelegd op schrift werden de verhalen die honderden jaren oraal waren doorgegeven gecensureerd.

Dat is jammer, want uit die oudere versies leerden we dat ook extreme wreedheid bij het leven hoort. Nu wordt dat weggemoffeld. Alhoewel. Populaire cultuur leert ons van alles over de wreedheden van de liefde, en dan met name over hoe ellendig het is om single te zijn en dus hoe cruciaal het is om de ware te vinden.

Meet Bridget Jones. Een onafhankelijke, moderne vrouw. Ze is hoog opgeleid en werkt fulltime. Daardoor kan ze zelfstandig in de grote stad wonen, iets wat voor de generatie van haar moeder nog ondenkbaar was. Feministische vooruitgang, hoera! Maar Bridget wordt gekweld door nieuwe angsten. Ze is bang om eenzaam te zijn en bang om alleen te zijn. Ze wil geen single blijven. Haar horrorbeeld is geen partner vinden en geen vader voor haar gedroomde kinderen. De boeken en de films spelen in op het stigma rond single zijn, zonder de queeste naar heteroseksuele monogame liefde te bekritiseren. Bridget Jones verstrekt dat stigma zelfs.

We herkennen ons in de beelden van de film. De verbeelding van liefdesverdriet is spot on: Bridget tikt in haar pyjama een glas wijn weg, zingt zwelgend in zelfmedelijden mee met ‘All by myself’. Populaire cultuur weerspiegelt zo een realiteit. Zo ziet dit gevoel eruit. Maar populaire cultuur schrijft ook voor hoe we over onszelf kunnen denken. Het legt ons seksuele scripts op: zeg maar blauwdrukken of richtlijnen voor hoe we seksueel kunnen zijn.

Seksuele en romantische scripts geven aan wat ‘gepast’ en ‘normaal’ gedrag is, en daarmee ook wat juist als ‘ongepast’ en ‘abnormaal’ moet worden gezien. We zijn van nature seksuele wezens, maar deze scripts laten ons zien hoe, wanneer, waar, met wie, waarom en met welke motivaties we seksuele subjecten kunnen en mogen zijn. Die scripts zie je trouwens niet alleen in de media, maar ook om je heen. Als eerste natuurlijk thuis, vanuit je wieg. Maar media gaan domineren want we leven nu eenmaal in een zwaar gemedialiseerde wereld.

Het beste voorbeeld van seksuele scripts in actie is de jaren ’90 serie Sex & The City. Vier zeer verschillende vrouwen, die verschillende seksuele levens leiden. De losbandige, de romantische, de cynische en de verteller. De serie was zo populair omdat het gezien werd als tijdsbeeld: zo is het leven in de stad, de plek bij uitstek waar de gevolgen van hoogmoderniteit zichtbaar zijn.

Onder hoogmoderniteit, de tijd waarin we leven, is er volop amoureuze onvrede. We zoeken naar de ware en als we er een gevonden hebben, vragen we ons af of dit nou alles is en er of er niet toch ergens een betere ware rondloopt. Dat leidt tot onrust en allerlei vormen van bindingsangst. Het hoort bij de vrijheid die we ervaren onder hoogmoderniteit, want die vrijheid resulteert in keuzestress. Dat zien we vooral bij mannen: zij moeten in romcoms hun lesje leren of getemd worden. Daarna leeft iedereen happily ever after.

Populaire cultuur is echter nooit eenzijdig of eenduidig. Mannen komen ook in de vorm van romantici, maar dan zijn het meestal sukkels. Denk aan Ross uit Friends. Of Ted uit How I Met Your Mother. Hij wil niets liever dan trouwen en kinderen krijgen. Het hele concept van de serie bestaat uit – de titel zegt het al – zijn zoektocht naar de moeder van zijn kinderen, aan wie hij in de toekomst het verhaal vertelt. Terwijl een niet al te lange rij potentiële kandidaten de revue passeert zien we verschillende scenario’s van Ted: hij wil; te snel, hij wil te veel, hij wil met een bezet iemand. Steeds gaat er iets mis.

Dankzij de vrienden van Ted worden veel meer verschillende seksuele scripts vertoond. Er is het gelukkige stelletje Marshall en Lily, al bij elkaar sinds college en de perfecte verbeelding van het eigentijds liefdesideaal. Ze houden veel van elkaar, doen lekker gek samen, geven elkaar ruimte maar delen tegelijkertijd alles. Bovendien hebben ze vaak seks, seks die ook nog eens vol passie en gekkige geiligheid zit. Barney daarentegen is de eeuwige vrijgezel, alleen maar bezig met meisjes versieren terwijl ook hij stiekem verlangt naar de ware.

Er zijn heel veel uiteenlopende seksuele scripts, maar er zijn ook duidelijk dominante clusters. Ik noemde al een paar keer heteroseksuele monogamie. Nu is het 2018 en zijn er inmiddels ook veel niet-hetero’s te vinden in populaire cultuur. De gedragen zich echter vaak precies als hetero’s: Mitchell en Cameron uit Modern Family zijn daar het schoolvoorbeeld van. Ook die serietitel is veelzeggend. In de moderne Amerikaanse familie mogen leeftijdsverschillen en cultuurverschillen bestaan, net als homoseksuele liefde – zolang iedereen maar keurig getrouwd is.

De weg naar het huwelijk – of in Nederland: een duurzame relatie waarin je samenwoont – is  geplaveid met ellende. Het vinden van die gedroomde partner en onze bijna permanente amoureuze onvrede is een dankbaar onderwerp voor schrijvers, van boeken, series, films en natuurlijk muziek.

We dromen mee met media. Als we liefdesverhalen zien, lezen of horen, verlangen wij ernaar die verbeelde liefde ook te voelen. Sterker nog, als we zelf liefde ervaren, vergelijken we het onbewust met de beelden die we kennen uit populaire cultuur. Voldoet mijn relatie wel aan het ideaalbeeld dat ik heb gecreëerd op basis van al die scripts? Het antwoord is dan makkelijk nee. Het gaat immers om geïdealiseerde en fictionele relaties. En zo komt er nog meer druk: we vergelijken onze partners niet alleen met een reeks bestaande maar nog niet ontmoete kandidaten, maar ook of juist met geïdealiseerde fictieve figuren. We anticiperen op liefde die schrijvers voor ons bedacht hebben en zijn dan teleurgesteld dat ons leven geen videoclip is.

Met dat laatste worstelt Rebecca Bunch, de hoofdpersoon uit de recente Amerikaanse serie Crazy Ex-Girlfriend. Zij droomt regelmatig weg in musicalroutines. Als ze zich klaarmaakt voor een date zingt ze bijvoorbeeld, bijgestaan door achtergronddanseressen, de Sexy Getting Ready Song. Die liedjes en dansroutines zijn soms vormen van anticiperende verbeelding – zo zou ik willen dat het zal gaan – en soms reflecties van teleurstelling – wat jammer dat het niet zo is gegaan. Crazy Ex-Girlfriend Rebecca is een vorm van een script hoe je je niet hoort te gedragen. Rebecca zegt haar hoogbetaalde baan in New York op om te verhuizen naar een onbeduidend plaatsje in Californië omdat haar puberliefde daar woont en ze nog steeds verliefd op hem is. Crazy stalking dus, maar tegelijkertijd zwaar romantisch.

Populaire cultuur leert ons over de wreedheid die zoeken naar liefde is. Het schrijft voor hoe we ons seksueel en romantisch horen te gedragen, scripts die met de tijd veranderen omdat onze wereld verandert. We leren verlangen naar liefde dankzij media, we leren hoe liefde eruit hoort te zien en we vergelijken onze eigen liefdes met die mediabeelden. Dat klinkt dramatisch en dat klopt, want media gedijen op drama. Het is niet zo relevant om daar een waardeoordeel aan te hangen – het is niet mogelijk aan deze beelden te ontsnappen.

Tot slot: denk vooral niet dat populaire cultuur ons alleen maar misère brengt. We leren namelijk ook uit media hoe we met liefdesverdriet om moeten gaan én we stillen ons liefdesverdriet met media. Niets lucht immers meer op na weer een vruchteloze scharrel of mislukte verkering dan ongegeneerd meeblèren met sad songs zoals we hebben geleerd van Bridget Jones.

Deze inleiding werd geschreven voor en uitgesproken op Uit het brein, uit het hart, een avond over partnerkeuze in De Balie.